Yael Bartana – Kritisch kijken naar je afkomst

Het Parool / Kunst & Media (29 februari 2010)

De Israëlische videokunstenaar Yael Bartana exposeert in Annet Gelink Gallery in de Jordaan. Haar nieuwe film Mur i wieza (muur en toren) speelt met de symboliek van het zionisme.

 

DANIËL BERTINA

“Ik ben gefascineerd door de kracht van symbolen,” zegt kunstenaar Yael Bartana. “Iedereen worstelt met zijn afkomst. In die onzekerheid zoeken mensen naar symbolen – als houvast.” In de Annet Gelink Gallery is op de muur een vreemd logo geschilderd: een samensmelting van de davidster en de Poolse rijksadelaar. Strak, militaristisch en bloedrood komt dit logo terug in haar nieuwe film Mur i wieza. “De adelaar is hét historische symbool van keizerrijken en overheersing. Al sinds de Romeinen.”

Mur i wieza (muur en toren, 2009) is de tweede korte film in Yael Bartanas videokunstproject over Joodse emigratie. Haar film is gebaseerd op beelden uit oude zionistische propagandafilms over de kolonisatie van Palestina, uit de jaren dertig van de vorige eeuw. Een eerder werk, Mary koszmary (nachtmerrie, 2007), ging hieraan vooraf.

Beide films zijn als tentoonstelling If you want, we’ll travel to the moon together tot 28 februari te bekijken in de Annet Gelink Gallery.

Yael Bartana (Kfar Yehezkel, 1970) studeerde aan de Bezalel Academy of Arts and Design in Jeruzalem, de Rijksacademie van beeldende kunsten in Amsterdam en de New Yorkse School of Visual Arts. Sinds het begin van haar carrière in 1996 won ze diverse prestigieuze kunstprijzen, waaronder de tweede plaats op de Prix de Rome (2005) en recentelijk de Prix Dazibao (2009). Twee jaar geleden was haar werk te zien in de tentoonstelling Art of the state in het Joods Historisch Museum.

In Mary koszmary, de eerste film die in de tentoonstelling wordt vertoond, houdt de Poolse activist Slawomir Sierakowski een briesende toespraak in een totaal verlaten stadion. Hij smeekt de drie miljoen Poolse joden – ooit naar het buitenland gevlucht om te ontsnappen aan het antisemitische geweld – terug te keren naar Polen. Want hun Poolse ex-landgenoten hebben hen nodig.

YouTube Preview Image

“Veel Polen geloven in het ‘Joodse spook’: dat de geesten van al die vermoorde mensen nog in Warschau ronddolen,” zegt Bartana. “De huizenprijzen in de buurt van het oude getto zijn nog steeds veel lager dan in de rest van de stad. Daarom vraagt het personage in Mary koszmary de Poolse joden terug te keren. Om het ‘spook’, het schuldgevoel, te verjagen.”

Mur i wie?a gaat op speelse wijze verder op deze spiegeling van de geschiedenis. Op de plaats waar ooit het Warschaugetto stond – nu een park – bouwt een groep idealistische, jonge kolonisten een kibboets. Op de heroïsche klanken van zowel het Poolse en het Israëlische volkslied (het laatste achterstevoren afgespeeld) stampen de kolonisten met aanstekelijk enthousiasme in vijf dagen een houten wachttoren, muur en barak uit de grond. Dit alles wordt met stijgende verbazing gadegeslagen door nietsvermoedende Poolse voorbijgangers.

Het onschuldige idealisme krijgt een nare bijsmaak wanneer het bouwwerk met prikkeldraad wordt versterkt, en het eerder genoemde logo als een soort fascistisch embleem op de barak wordt geschilderd. De kibboets wordt bijna een concentratiekamp.

“Met dit werk probeer ik mijn kritiek op de kolonisatiedrang van het zionisme uit te drukken, terwijl ik ook de historische noodzaak van de emigratie naar Palestina begrijp. Er zaten fantastische kanten aan die beweging. Maar ik denk dat iedereen op een gegeven moment kritisch moet kijken naar waar je vandaan komt.”

In 1996 verhuisde Bartana naar het buitenland. Ze pendelt al jaren tussen Amsterdam en Tel Aviv. “Sindsdien heb ik de blik van een outsider. Ik ben vaak in de bezette gebieden geweest en wat zich daar afspeelt, is verschrikkelijk. Heel deprimerend. Door dat te zien is mijn beeld van mijn land zeker veranderd. Maar ik maak bewust géén documentaires. Ik probeer de problematiek breder te trekken en er fictie van te maken.”

“Het gaat me in mijn kunst uiteindelijk om de grote vraagstukken van migratie, assimilatie en samenleven,” zegt Yael Bartana over haar expliciet politieke kunst. “Identiteit draait steeds meer om het afzetten tegen de ander. Onze wereld lijkt steeds kleiner te worden, waardoor grenzen tussen mensen, religies en landen juist steeds feller bevochten worden. Dat is zorgwekkend.” Ze valt even stil. “Het is moeilijk zulke tegenstrijdige gevoelens voor je vaderland te hebben.”

www.annetgelink.nl

www.my-i.com